Filosofian eta teoria psikoanalitikoan gaizkiaren auzia hemen da berriz. Gaizkiaren auzia, noski, antzinakoa da Mendebaldeko filosofian, eta agurgarria: Sokrates eta Agustin filosofoak liluratu ditu baita Leibniz eta Kant ere. Historia honen zati handi batean, “gaizkiaren auzia” teologikoa izan zen: Jainkoa onuragarria eta ahalguztiduna bada, zergatik onartzen du munduan gaiztakeriak egotea? Kanten ondoren, filosofiak, neurri handi batean, teologiarekin loturak eten zituen, eta, horrekin batera, gaizkiaren auziak atzera egin zuen. Gaizkia filosofiarako galdera ez zela zirudien, psikiatria, soziologia eta biologiarena baizik. Hala ere, azken urteotan, filosofo eta teorialari talde bat, Kant eta Jacques Lacanen lanek eraginda, gaizkiaren auzira itzuli da. Horien artean dago Alain Badiou, 1993an Etika: gaizkiaren kontzientziari buruzko saioa argitaratu zuena.
Pentsamendu garaikidean gaizkiaren diskurtsoaren azterketa, kritika eta birformulazioa izanda, lan honek gaizkiaren interpretazio teologikoak zein zientifikoak (psikologikoak, soziologikoak, etab.) baztertu zituen, aitzitik, ongia eta gaizkia giza subjektibotasunaren, eragiletasunaren eta askatasunaren egituran bertan kokatuz.
Christoph Cox eta Molly Whalen-ek Badiou elkarrizketatu zuten posta elektronikoz 2001eko uztailean-abuztuan. Badiouk bere elkarrizketaren azken paragrafoak gehitzeko eskatu zuen irailaren 11ko gertakarien ostean.
–//–//–
CABINET: Gaur egungo gure diskurtso filosofiko eta politikoetan gaizkia “agerikoa” zaigula diozu, eta gaizkiaren kontzepzio zein “autoebidentzia” hori problematikoak direla. Zein da “gure gaizkiaren adostasunezko irudikapena” eta zer dago gaizki horrekin?
ALAIN BADIOU: Gaizkiaren auto-ebidentziaren ideia ez da, gure gizartean, oso zaharra. Nire ustez, 1960ko hamarkadaren amaierakoa da, 1960ko hamarkadako mugimendu politiko handia amaitu eta ondorengoa. Orduan garai erreaktibo batean sartu ginen, nik Errestaurazioa deitzen dudan garaian. Jakina da, Frantzian, “Restauration” hitzak Erregearen itzuleraren garaia adierazten du, 1815ean, Iraultzaren eta Napoleonen ostean. Halako garai batean gaude. Gaur egun kapitalismo liberala eta bere sistema politikoa, parlamentarismoa, irtenbide natural eta onargarri bakarrak balira ikusten ditugu. Ideia iraultzaile oro utopikotzat eta azken finean kriminaltzat antzematen da. Kapitalismoaren hedapen globala eta “demokrazia” deitzen dena gizateriaren ametsa dela sinetsi egin digute. Baita mundu osoak Amerikako Inperioaren eta bere polizia militarraren, NATOren, agintaritza nahi duela ere.
Egia esan, gure buruzagiek eta propagandistek ongi dakite kapitalismo liberala desberdintasunaren erregimena dela, bidegabea eta onartezina gizadiaren gehiengo zabalarentzat. Eta badakite ere gure “demokrazia” ilusio bat dela: non dago herriaren boterea? Non dago hirugarren munduko nekazarien botere politikoa, Europako langile klasearena, pobreena nonahi? Kontraesan batean bizi gara: egoera basati bat, guztiz desberdintasunezkoa — non existentzia guztia diruaren arabera soilik ebaluatzen baita — ideal gisa aurkezten zaigu. Beren kontserbadurismoa justifikatzeko, ezarritako ordenaren alderdikoek ezin dute esan hori benetan ideala edo zoragarria denik. Horren ordez, gainerako guztia izugarria dela esatea erabaki dute. Noski, esaten dute, agian ez gara ontasun perfektuko egoeran bizi. Baina zortea dugu ez garelako gaizkiaren egoeran bizi. Gure demokrazia ez da perfektua. Baina diktadura odoltsuak baino hobea da. Kapitalismoa bidegabea da. Baina ez da estalinismoa bezalako kriminala. Milioika afrikar HIESak jota hiltzen utzi ditugu, baina ez dugu Milosevic bezalako aldarrikapen nazionalista arrazistarik egiten. Gure hegazkinekin irakiarrak hiltzen ditugu, baina ez diegu eztarria matxetekin mozten Ruandan egiten duten bezala, eta abar.
Horregatik bihurtu da gaizkiaren ideia ezinbestekoa. Ez dago inongo intelektualik diruaren botere basatiak eta eskubiderik gabekoentzat edo eskulangileentzat horrek dakarren mespretxu politikoa benetan defendatuko duenik, baina asko ados daude benetako gaitza beste nonbait dagoela esateko orduan. Nork defendatuko lituzke gaur egun terrore estalinista, Afrikako genozidioak, Latinoamerikako torturatzaileak? Inork. Gaizkiaren inguruko adostasuna hor da erabakigarria. Gaizkiak ez onartzearen aitzakian, ongia ez bada, egoerarik onena, behintzat, badaukagula sinesten amaitzen dugu, — egoera on hau hainbesterako ez bada ere—. “Giza eskubideen” leloa kapitalismo liberal modernoaren ideologia baino ez da: Ez zaitugu sarraskituko, ez zaitugu kobazuloetan torturatuko, beraz, isilik egon eta gurtu urrezko zekorra. Eta agurtu nahi ez digutenak edo gure nagusitasunean sinesten ez dutenak isilarazteko, hor daude Amerikako armada eta bere Europako morroiak.
Kontuan izan Churchillek ere esan zuela demokrazia (hau da, kapitalismo liberalaren erregimena) ez zela erregimen politikorik onena, txarrenen arteko onena baizik. Filosofia beti izan da kritikoa ohiko iritziekin eta begi-bistakoa dirudienarekin. Badaukazuna onartzea, gainontzeko guztia gaizkiarena delako ideia agerikoa da, berehala, ondorioz, aztertu eta kritikatu beharko litzatekeena.
Nire jarrera pertsonala honakoa da: Beharrezkoa da gaizkiaren teoria garaikidea, giza eskubideen ideologia eta demokraziaren kontzeptua aztertzea, modu zehatzean. Erakutsi behar da ezer ez dagoela hor gizateriaren benetako emantzipaziora eramateko. Beharrezkoa da Egiaren eta Ongiaren eskubideak berreraikitzea eguneroko bizitzan zein politikan. Benetako ideiak eta benetako proiektuak berriro ere izateko gure gaitasuna horren araberakoa izango da.
Kapitalismo liberalarentzat gaizkia beti beste nonbait dagoela diozu, Beste beldurgarria, kapitalismo liberalak zorionez erbesteratu eta urrun mantendu duela uste du. Hala ere, ez al dago, irudimen garaikidean, oso indartsua den barne gaizkiaren ideia ere (soziala, psikologikoa, etxekoa)? Hamarkadetan zehar, pelikula eta eleberri ezagunak barnean (gogoan, etxean, auzoan) ezkutuan dagoen gaizkiaren ideiarekin obsesionatuta egon dira. AEBetako Timothy McVeigh aferak [168 hildako eta ehundaka zauritu eragin zuen Oklahoma City-ko atentatuaren egilea] «barruko gaizkia»ri buruzko kezka politikoak berritu dituela dirudi (gutako bakoitzaren baitan, AEBen bihotzean). Duela hilabete pasatxo, Andrea Yates Texasko ama batek bere bost seme-alabak ito zituen bata bestearen ondoren, sistematikoki, eta eztabaida nazionala eragin zuen denok gai garen ala ez horrelako gaiztakeriak egiteko. Filosofikoki, Kantek “errotiko gaizkiaren” kontzepzioan (eta haren ber-interpretazio lacaniarrean) interes berriak (kanpokoa, politikoa baino) barneko gaizkiaren ideia horrekin bat datorrela dirudi. Izan ere, Mendebaldeko historiaren zati handi batean, badirudi gaizkia “barnekoa” den zerbait gisa planteatu dela, gutako bakoitza moralki jazartzen gaituena-edo. Beraz, hona galderak: Proposatzen duzun “kanpo” gaizkiaren nozioaz gain, “barne” gaizkiaren nozio hori ere aitortzen al duzu? Ideia hori iraunkorra al da ala gure une historikoari buruz berezia den zerbait? Gaizkiaren bi nozio hauek (kanpokoa eta barnekoa) elkarren artean nolabait lotuta ikusten al dituzu?
Ez dago kontraesanik kapitalismo liberala eta demokrazia ona direla baieztapenaren eta gaizkia edozein gizabanakoren aukera iraunkor bat dela baieztatzearen artean. Bigarren tesia (gutariko bakoitzaren barneko gaizkiarena) lehen tesiaren osagarri moral eta erlijiosoa besterik ez da, hau da, politikoa (kapitalismo parlamentarioa ongia da). Bi baieztapenen artean lotura “logiko” bat ere badago, hala nola:
1. Historiak erakusten du kapitalismo liberal demokratikoa benetan gizatiarra den erregimen ekonomiko, politiko eta sozial bakarra dela, benetan gizadiaren ongira egokitzen dena.
2. Beste erregimen politiko oro diktadura ikaragarri eta odoltsua da, guztiz irrazionala.
3. Egitate horren froga da liberalismoaren eta demokraziaren aurka borrokatu diren erregimen politikoek gaizkiaren aurpegia bera direla. Beraz, kontrajarriak ziruditen Faxismoa eta Komunismoa, egia esan, oso antzekoak ziren. Biak ala biak ziren “totalitarioen” familiakoak, hau da, kapitalismo demokrata familiaren kontrakoa.
4. Erregimen ikaragarri hauek ezin dute proiektu arrazional bat, justiziaren ideiarik, edo horrelako zerbait sortu. Erregimen hauek lideratu dituztenak (nola faxistak halaxe komunistak) kasu patologikoak izan ziren nahitaez: Hitler edo Stalin psikologia kriminalaren tresneriarekin ikertu behar dira. Haien alde egin dutenei dagokienez, eta milaka izan ziren, mistika totalitarioak alienatu zituen. Azken finean, gaizkiaren eta pasio suntsitzaileen menpe zeuden.
5. Milaka lagun horrelako ekintza barregarri eta kriminaletan parte hartu ahal izan bazuten, jakina, gaizkiaren liluratzeko aukera gutako bakoitzean dagoelako da. Aukera horri “Bestearen gorrotoa” deituko zaio. Ondorioa izango da, lehenik, demokrazia liberala edonon lagundu behar dugula, eta, bigarrenik, gure seme-alabei Bestearen maitasunaren inperatibo etikoa irakatsi behar diegula.
Nire jarrera da, “arrazoiketa” hori, jakina, ilusiozko ideologia hutsa dela. Lehenik eta behin, kapitalismo liberala ez da gizateriaren ongia. Alderantziz; nihilismo basati eta suntsitzailearen ibilgailua da. Bigarren, XX. mendeko iraultza komunistek unibertso historiko eta politiko guztiz ezberdina sortzeko ahalegin itzelak irudikatu zituzten: politika ez da Estatuaren boterearen kudeaketa; politika errealitate guztiz berri eta konkretu baten asmakizuna eta eragiketa da; politika pentsamenduaren sorrera da. Zer egin? idatzi zuen Lenin, Errusiako Iraultzaren Historia idatzi zuen Trotsky, eta Herritarren arteko kontraesanen zuzen maneiatzeari buruz idatzi zuen Mao Zedong jenio intelektualak dira. Freud edo Einsteinen parekoak. Zalantzarik gabe, emantzipazio-politika edo berdintasunaren aldeko politika ez da gai izan, orain arte, Estatuaren boterearen arazoa konpontzeko — azkenean, ezertarako balio izan ez duen izua eragin duena. Baina horrek galdera utzi zuten lekuan hartzera bultzatu beharko gintuzke, arerio kapitalista eta inperialistaren alde elkartzera baino. Hirugarrenik, “totalitarismo” kategoria oso ahula da, intelektualki. Komunismoaren aldean, emantzipazio desio unibertsala dago, faxismoaren aldean, berriz, desio nazionala eta arrazazkoa. Errotik kontrajarriak diren bi proiektu dira. Bien arteko gerra, hain zuzen, politika unibertsalaren ideiaren eta arrazazko menderapenaren ideiaren arteko gerra izan da. Laugarrenik, egoera iraultzaileetan edo gerra zibiletan izua erabiltzeak ez du esan nahi buruzagiak eta militanteak erotuta daudenik, ezta barne gaizkiaren aukera adierazten dutenik ere. Izua giza gizarteak existitzen diren bitartean erabili izan den tresna politikoa da. Hortaz, tresna politiko gisa epaitu behar da, eta ez epai moral infantilei men egin. Gero, gainera, izu mota desberdinak daudela gehitu behar da. Esaterako, gure herrialde liberalek ezin hobeto erabiltzen dakitena ere badago. Egundoko Amerikako armadak xantaia terrorista egiten du mundu mailan, eta espetxeek eta exekuzioek hain bortitza den barne xantaia eragiten dute. Bosgarrenik, subjektuaren teoria koherente bakarrak (nirea, gaineratuko nuke, txantxetan!) ez du gaizkiaren aldeko jarrera berezirik aitortzen. Freuden heriotza-bultzada ere ez dago gaizkiari bereziki lotuta.
Heriotza-bultzada hori, bestalde, sublimazioaren eta sorkuntzaren beharrezko osagaia ere bada, hilketa eta suizidioarena den bezala. Bestearen maitasunari, edo, okerrago, «Bestearen aitorpenari» dagokionez, hauek kristau-asmazioak baino ez dira. “Bestea” halakorik inoiz ez dago. Dagoena pentsamendu-proiektuak dira, edo ekintza-proiektuak, eta horien arabera bereizten ditugu lagunak, etsaiak eta neutraltzat har daitezkeenak. Etsaiak edo neutralak tratatzen jakitearen kontua proiektuaren araberakoa da, guztiz hura osatzen duen pentsamenduaren eta zirkunstantzia konkretuen araberakoa (proiektua areagotze fasean al dago? Arriskutsua al da? etab.).
Erantzunean nagusia den iritziari buelta eman baino, kapitalismo liberala bera dela “gaizkia” baieztatuz-edo, horren ordez, gaizkiaren teoria alternatibo bat eskaintzen duzu.
Tira, diozuen bezala buelta emango banio, dena bere horretan utziko nuke. Kapitalismo liberala gaizkia dela esateak ez luke ezer aldatuko. Politika bera moral humanista eta kristauaren menpe jartzen jarraituko nuke. «Borroka gaitezen gaizkiaren aurka» esaten ibiliko nintzateke. Baina aspertuta nago “kontra borroka egiteaz”, “deseraikitzeaz”, “gainditzeaz”, “horri amaiera emateaz”, etab. Nire filosofiak baiezkoa desiratzen du. Alde borrokatu nahi dut; Ongirako zer daukadan jakin nahi dut eta lanean jarri. “Gaitz txikienarekin” konformatzeari uko egiten diot. Xumea eta apala izatea oso modan dago orain, handira ez pentsatzea. Handitasuna gaitz metafisikotzat hartzen da. Alta, ni handitasunaren alde nago, heroismoaren alde. Pentsamenduaren eta egintzaren baieztapenaren alde nago.
Zalantzarik gabe, gaizkiaren beste teoria bat proposatzea beharrezkoa da. Baina, funtsean, hori ongiaren beste teoria bat dela esatea da. Gaizkia ongiaren auziari uko egitea izango litzateke. Amore ematea gaizkiarekin lotuta dago, beti. Askapen politikari uko egitea, maitasun sutsu bati uko egitea, sorkuntza artistiko bati uko egitea… Bultzatzen nauen Ongiari fidela izateko indarra galtzen dudanean, hori da gaizkia!
Gaizkiaren auziaren azpian dagoen benetako galdera honako hau da: Zer da ongia? Nire filosofia osoa galdera honi erantzuten saiatzen da. Arrazoi konplexuengatik, ongiari nik “egiak” deitzen diot (pluralean). Egia asaldura batekin hasten den prozesu konkretu bat da (topaketa bat, matxinada orokor bat, asmakizun berri eta harrigarri bat), eta esperimentatutako berritasun horrekiko fideltasun gisa garatzen da. Egia bat berria eta unibertsala denaren garapen subjektiboa da. Berria: dagoen ordenak sorkuntza aurreikusi ez duelako. Unibertsala: bere gizatasun hutsaren (edo nik gizatasun generikoa deitzen dudanaren) arabera gizabanako ororen intereskoa izan daitekeen neurrian. Subjektu bihurtzea (eta ez giza-abere soil bat izaten jarraitzea) berritasun unibertsal baten sorreran parte hartzea da. Horrek ahalegina, erresistentzia, baita batzuetan auto-ukapena ere eskatzen ditu. Askotan esaten dut beharrezkoa dela egia baten “aktibista” izatea. Gaizkia egoismoak egia bati uko egitera eramaten duen bakoitzean dago. Orduan, norbera desubjektibizatu egiten da. Interes egoistak desbideratu egiten gaitu, egiaren (eta beraz, ongiaren) aurrerapen osoa eteteko arriskuan jarriz.
Gaizkia, beraz, esaldi bakar batean definitu daiteke: gaizkia egia baten etenaldia da interes partikular edo indibidualen presioak eraginda. Goian aipatzen duzun kasua bera ere —bere bost haurtxoak itotzen dituen emakumearena— gauzen ikuspegi honetatik sortzen da. Eztabaida hori horrela planteatzea absurdoa da: Jakina, denok gara “gai” denetarako. Nonahi ikusi da jende ona torturatzaile bihurtzen, edo herritar baketsuak gauza hutsalengatik jendea jipoitzen.
Hau guzia interesik gabekoa da. Giza espeziea interes baxuenek gobernatutako animalia espeziekoa dela gogorarazten digu soilik, eta interes horien artean kapitalismoaren irabazia formalizazio juridikoa besterik ez da. Hor ez dago ongiaren edo gaizkiarik, bulkaden edo inpultso hutsen legea baizik. Gaizkiaren auzia zein ongiaz ari garen esan daitekeenean hasten da. Konbentzituta nago bost haurren hilketa hori aurretik maitasun prozesu baten moduan eman zen ongiari ukatze bortitz batekin lotuta dagoela. Nolanahi ere, hori da gaizkiaz hitz egiteak zentzurik duen kasu bakarra. Bururatzen zaigun mitoa Medea da, bere seme-alabak ere hiltzen baititu. Eta ez da gaizkia, hitzaren zentzu tragikoan, hilketa hau Jason-ekiko maitasunaren menpe baitago, guztiz.
Zure ustez, beraz, giza animaliaren erreinua ongiaren eta gaizkiaren azpian al dago (hainbat non, tortura ekintzak, adibidez, ez baitira zinez “gaizkiak”)? Ez al dago subjektu bihurtzeko betebehar moralik (giza animalia izaten jarraitu beharrean)? Eta, ondorioz, subjektu bihurtzeko porrota ez al da porrot morala?
Galderak moralaren bi ikuskera komun uztartzen ditu (eta, beraz, ongiaren eta gaizkiaren arteko bereizketari buruzkoa): ikuskera “naturala”, Rousseautik eratorria, eta adigai “formala”, Kantengandik datorrena:
1. Badago moral “natural” bat: edozein giza kontzientziaren iritziz txarrak diren gauzak. Horrenbestez, gaizkia giza animaliarentzat existitzen da. Emandako adibidea torturarena da.
2. Badago moral “formal” bat: edozein egoera partikularren gainetik dagoen betebehar unibertsal bat. Eta, beraz, badago gaizki unibertsal bat, eta hori ere, zirkunstantzietatik independentea da. Emandako adibidea subjektu bihurtzeko betebeharra da, norbera oinarrizko giza animaltasunaren gainetik jartzen duena. Subjektu guztiz gizatiar bihurtzeari uko egitea txarra da, bilakaera horren baldintza partikularrak edozein direla ere.
Noski, zehaztu behar dut bi kontzepzio hauen aurka nagoela erabat. Giza animaliaren egoera naturalak zerikusirik ez duela, diot, ongiarekin edo gaizkiarekin. Eta Kanten inperatibo kategorikoan deskribatutako betebehar moral formal halakorik ez dela benetan existitzen.
Hartu torturaren adibidea. Erromatar Inperioa bezain sofistikatua den zibilizazio batean, tortura gaiztzat ez ezik, ikuskizun gisa estimatzen da. Areetan, jendea irensten dute tigreek; bizirik erretzen dira; ikusleak pozten dira borrokalariak elkarri eztarria mozten ikustean. Nola pentsa genezake, hortaz, tortura giza animalia guztientzat gaizkia dela? Ez al gara gu ere animaliak Seneka edo Marko Aurelio bezala? Gehitu behar dut nire herrialdeko, Frantziako indar armatuek, garaiko gobernuen eta iritzi publikoaren gehiengoaren oniritziarekin, Aljeriako Gerran preso guztiak torturatu zituela. Torturari uko egitea fenomeno historiko eta kulturala da, ez batere naturala. Modu orokorrean, giza animaliak errukia bezain ongi ezagutzen du krudeltasuna; bata bestea bezain naturala da, eta ez batak ez besteak ez du zerikusirik ongiarekin edo gaizkiarekin. Badaude ankerkeria beharrezkoa eta baliagarria den egoera erabakigarriak eta badaude beste egoera batzuk non errukia besteekiko mespretxua besterik ez den. Giza animaliaren egituran ez duzu ezer aurkituko gaizkiaren kontzeptua oinarritzeko, ezta, bestalde, ongiarena ere.
Baina irtenbide formala ez da hobea. Izan ere, subjektu izateko betebeharrak ez du inolako esanahirik, honako arrazoi honengatik: Subjektu izateko aukera ez dago gure esku, beti zirkunstantzia singularretan gertatzen denaren arabera baizik. Ongiaren eta gaizkiaren arteko bereizketak subjektu bat suposatzen du jada, eta, beraz, ezin zaio aplikatu. Gaizkia subjektu batentzat bakarrik da posible, ez subjektu bilakatu gabeko giza animalia batentzat. Esaterako, naziek Frantzia okupatzean Erresistentzian sartzen banaiz, historiaren subjektu bihurtzen naiz. Subjektu bilakatze horren barrutik esan dezaket zer den gaizkia (kideei traizioa egitea, naziekin kolaboratzea, etab.). Ohiko arauetatik kanpo ongia zer den ere erabaki dezaket. Hala, Marguerite Duras idazleak kontatu du nola, nazien kontrako erresistentziari lotutako arrazoiengatik, traidoreen aurkako tortura ekintzetan parte hartu zuela. Ongiaren eta gaizkiaren arteko bereizketa osoa subjektu-bilakatze baten barnetik sortzen da, eta bilakaera honekin batera aldatzen da (nik neuk filosofia deitzen dudana: egia baten bilakatzea). Laburbilduz: Ez dago gaizkiaren definizio naturalik; gaikia beti da egoera jakin batean subjektu bat ahuldu edo suntsitzeko joera duena. Eta gaikiaren kontzepzioa, beraz, subjektua osatzen duen gertakizunaren araberakoa da erabat. Subjektuak agintzen du gaizkia zer den eta ez dago gaizkiaren ideia naturalik subjektu “moral” bat zer den definitzeko. Eta berean, ez dago gaizkia definitzeko inperatibo formalik, ezta negatiboki ere. Izan ere, inperatibo guztiek suposatzen dute inperatiboaren subjektua dagoeneko eratuta dagoela, eta egoera zehatzetan. Ondorioz, ezin da subjektu bihurtzeko inperatiborik egon, erabat hutsuneko adierazpen gisa izan ezik. Eta horregatik da gaizkiaren forma orokorrik ez dagoela, gaizkia ez baita existitzen subjektu batek egoera bati buruz egindako epai gisa izan ezik, eta egoera horretan bere ekintzek dituen ondorioei buruz. Beraz, ekintza bera (norbait erahiltzea, adibidez) gaizkia izan daiteke testuinguru subjektibo jakin batean, eta ongirako beharrezkoa beste batean.
Bereziki azpimarratu behar dut “Bestearekiko errespetua” formulak ez duela zerikusirik ongiaren eta gaizkiaren definizio serio batekin. Zer esan nahi du «Bestearekiko errespetua» etsai baten aurka borrokan dagoenarentzat, emazteak bat batean uzten zaituenean beste batekin alde egiteko, beste «artista» erdipurdiko baten lanak epaitu behar direnean, zientziak aurre egin behar duen ‘bestea’ sekta ilunista bat denean, etab.? Askotan, «Besteekiko errespetua» bera da kaltegarria, are gaizkia. Batez ere besteen aurkako erresistentziak edota besteekiko gorrotoak ekintza subjektiboki justua bultzatzen duenean. Eta beti da horrelako egoeratan (gatazka bortitzak, aldaketa basatiak, maitasun sutsuak, sorkuntza artistikoak) subjektu bati gaizkiari buruz benetan galdetu ahal zaiola. Gaizkia ez da ez natura gisa ez lege gisa existitzen. Egia denaren bilakaera singularrean existitzen da, eta aldatzen da.
Aurreko eskubideei buruzko galdera bati erantzunez beharrezkoa dela esan duzu eguneroko bizitzan zein politikan, egiaren eta ongiaren eskubideak berreraikitzea. Gehiago esan al zenezake egiaren etika modu praktikoan mobilizatzeari buruz eta nola izan daitekeen egungo “giza eskubideen” kontzepzioaren alternatiba?
Hartu hurbilen dagoen adibidea: irailean New Yorken izandako eraso kriminal izugarria, milaka hildakorekin. Giza eskubideen moralaren arabera arrazoitzen baduzu, zera diozu Bush presidentearekin batera: “Hauek gaizkile terroristak dira. Hau ongiak gaizkiaren aurka egitenduen borroka da”. Baina Bushen politikak, Palestinan edo Iraken adibidez, ongiarenak al dira, zinez? Eta gaiztoak direla edo giza eskubideak errespetatzen ez dituztela esateakoan, ezer ulertzen al dugu bonben bidez beren buruekin beste egin zutenen pentsamoldeaz? Munduko etsipen eta biolentzia asko ez al da Mendebaldeko potentzien politikak, eta bereziki Ameriketako Gobernuarenak, asmamenik eta baliorik gabe daudelako? Krimenen aurrean, krimen ikaragarrien aurrean, egia politiko konkretuen arabera pentsatu eta jokatu beharko genuke, edozein estereotipo moralez gidatuak izan beharrean. Mundu osoak ulertzen du benetako galdera hauxe dela: Mendebaldeko potentzien, NATOren, Europako eta AEBetako politika zergatik iruditzen zaie guztiz bidegabea planetako hiru biztanletik biri? Zergatik kontsideratzen dira bost mila amerikar hildako gerrarako arrazoi, bostehun mila hildako Ruandan eta aurreikusten diren hamar milioi hildako Afrikan HIESaren ondorioz, gure ustez, haserrerik merezi ez dutenean? Zergatik da gaizkia AEBetako zibilen bonbardaketa, gaur egun Bagdad edo Belgradeko bonbardaketa, edo iraganean Hanoi edo Panamakoa, ongia den bitartean? Proposatzen dudan egien etika egoera konkretuetatik abiatzen da, eskubide abstraktu batetik edo gaizki ikusgarri batetik baino. Mundu osoak ulertzen ditu egoera hauek, eta mundu osoak modu desinteresatuan joka dezake egoera horien injustiziak bultzatuta. Gaizkia politikan erraz ikusten da: bizitzari, aberastasunari, botereari dagokionez, erabateko desberdintasuna da. Ongia berdintasuna da. Noiz arte onartu behar dugu ur korronterako, eskoletarako, ospitaleetarako eta gizateria osoarentzako nahikoa janari egon dadin behar dena Mendebaldeko herrialde aberatsek urte batean lurrinetan gastatzen duten kopuruari dagokiona dela? Hau ez da giza eskubideen eta moralaren kontua. Pertsona guztien berdintasunaren aldeko oinarrizko borrokaren kontua da, irabazien legearen aurka, nola pertsonala hala nazionala.
Era berean, ekintza artistikoan ongia munduaren esanahia transmititzen duten forma berriak asmatzea da. Zientzian ongia pentsamendu askearen ausardia da, ezagutza zehatzaren poza. Amodiozko ongia, berdin, desberdintasuna benetan zer den ulertzea da, zer den mundu bat eraikitzea bat bi denean eta ez bakarrik bat. Eta gaizkia, hortaz, errepikapen akademikoa edo merkataritza “kulturala” da; irabazi kapitalistaren zerbitzura dagoen ezagutza; sexualitatea gozamenaren teknika huts bezala soilik kontsideratzea. Berriz esango dut: mundu guztiak partekatzen ditu esperientzia hauek. Egiaren etika beti itzultzen da, zirkunstantzia zehatzetan, ongiaren alde borrokatzera, gaizkiaren oinarrizko lau formen aurka: iluntasuna, akademizismo komertziala, irabazien eta desberdintasunen politika eta sexu-basakeria.
—//—//—
Christoph Cox, Molly Whalen (Cabinet aldizkaria) eta Alain Badiou: 2001–2002
Ikus HEMEN ingeleraz
Itzulpena: IG